Bên mua bảo hiểm là ai? Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm được quy định như thế nào?
Bên mua bảo hiểm là ai? Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm được quy định như thế nào?
Luật sư cho tôi hỏi: Tôi đang có ý định tham gia một hợp đồng bảo hiểm cho bản thân và gia đình, tuy nhiên khi đọc tài liệu thì thấy nhắc đến khái niệm bên mua bảo hiểm nên chưa hiểu rõ. Tôi muốn biết bên mua bảo hiểm là ai theo quy định của pháp luật? Đồng thời, quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm trong quá trình giao kết và thực hiện hợp đồng bảo hiểm được quy định như thế nào để tôi có thể nắm rõ trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi của mình khi tham gia bảo hiểm? Mong luật sư giải đáp giúp tôi, xin cảm ơn.
MỤC LỤC
2. Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm được quy định như thế nào?
Trả lời:
1. Bên mua bảo hiểm là ai?
Trong quan hệ hợp đồng bảo hiểm, bên mua bảo hiểm là một trong những chủ thể quan trọng, trực tiếp thiết lập quan hệ pháp lý với doanh nghiệp bảo hiểm. Việc xác định rõ tư cách của bên mua bảo hiểm không chỉ giúp làm rõ quyền và nghĩa vụ của các bên mà còn đảm bảo tính minh bạch, hợp pháp trong quá trình giao kết và thực hiện hợp đồng bảo hiểm. Do đó, khoản 24 Điều 4 Luật Kinh Doanh bảo hiểm 2022 nêu rõ khái niệm như sau:
“Điều 4. Giải thích từ ngữ
Trong Luật này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:
...
24. Bên mua bảo hiểm là tổ chức, cá nhân giao kết hợp đồng bảo hiểm với doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, tổ chức tương hỗ cung cấp bảo hiểm vi mô và đóng phí bảo hiểm.”
Theo đó, có thể hiểu bên mua bảo hiểm là tổ chức, cá nhân giao kết hợp đồng bảo hiểm với doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, tổ chức tương hỗ cung cấp bảo hiểm vi mô và đóng phí bảo hiểm.
Có thể thấy, bên mua bảo hiểm là chủ thể giữ vai trò khởi đầu trong quan hệ bảo hiểm, vừa là người xác lập hợp đồng vừa là người thực hiện nghĩa vụ đóng phí. Việc pháp luật xác định rõ khái niệm này giúp phân định chính xác địa vị pháp lý của các bên liên quan, từ đó tạo nền tảng cho việc thực hiện hợp đồng bảo hiểm một cách minh bạch, hiệu quả và hạn chế tranh chấp phát sinh trong thực tiễn.
2. Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm được quy định như thế nào?
Để bảo đảm sự công bằng và minh bạch giữa các bên, pháp luật đã xác định cụ thể quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm, làm cơ sở cho việc thực hiện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ, cụ thể tại Điều 21 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 như sau:
“Điều 21. Quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm
1. Bên mua bảo hiểm có các quyền sau đây:
a) Lựa chọn doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài để giao kết hợp đồng bảo hiểm;
b) Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cung cấp bản yêu cầu bảo hiểm, bảng câu hỏi liên quan đến rủi ro được bảo hiểm, đối tượng bảo hiểm, quy tắc, điều kiện, điều khoản bảo hiểm và giải thích các điều kiện, điều khoản bảo hiểm;
c) Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cung cấp bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm quy định tại Điều 18 của Luật này;
d) Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cấp hóa đơn thu phí bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm và quy định của pháp luật có liên quan;
đ) Hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm quy định tại khoản 3 Điều 22 và Điều 35 hoặc đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng bảo hiểm quy định tại Điều 26 của Luật này;
e) Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm;
g) Chuyển giao hợp đồng bảo hiểm theo thoả thuận trong hợp đồng bảo hiểm hoặc theo quy định của pháp luật;
h) Quyền khác theo quy định của pháp luật.
2. Bên mua bảo hiểm có các nghĩa vụ sau đây:
a) Kê khai đầy đủ, trung thực mọi thông tin có liên quan đến hợp đồng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài;
b) Đọc và hiểu rõ điều kiện, điều khoản bảo hiểm, quyền, nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm khi giao kết hợp đồng bảo hiểm và nội dung khác của hợp đồng bảo hiểm;
c) Đóng phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm;
d) Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài những trường hợp có thể làm tăng rủi ro hoặc giảm rủi ro hoặc làm phát sinh thêm trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài trong quá trình thực hiện hợp đồng bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm;
đ) Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài về việc xảy ra sự kiện bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm; phối hợp với doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài trong giám định tổn thất;
e) Áp dụng các biện pháp đề phòng, hạn chế tổn thất theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan;
g) Nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.”
Dẫn chiếu đến Điều 18, khoản 3 Điều 22, Điều 35 và Điều 26 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 chi tiết như sau:
“Điều 18. Hình thức, bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm
Hợp đồng bảo hiểm phải được lập thành văn bản. Bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm là hợp đồng, giấy chứng nhận bảo hiểm, đơn bảo hiểm hoặc hình thức khác theo quy định của pháp luật.”
“Điều 22. Trách nhiệm và hậu quả pháp lý do vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin
...
3. Trường hợp doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cố ý không thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin hoặc cung cấp thông tin sai sự thật nhằm giao kết hợp đồng bảo hiểm thì bên mua bảo hiểm có quyền hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm, được hoàn lại phí bảo hiểm đã đóng. Doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài phải bồi thường thiệt hại phát sinh cho bên mua bảo hiểm (nếu có).”
“Điều 35. Thời gian cân nhắc tham gia bảo hiểm
Đối với các hợp đồng bảo hiểm có thời hạn trên 01 năm, trong thời hạn 21 ngày kể từ ngày nhận được hợp đồng bảo hiểm, bên mua bảo hiểm có quyền từ chối tiếp tục tham gia bảo hiểm. Trường hợp bên mua bảo hiểm từ chối tiếp tục tham gia bảo hiểm thì hợp đồng bảo hiểm sẽ bị hủy bỏ, bên mua bảo hiểm được hoàn lại phí bảo hiểm đã đóng sau khi trừ đi chi phí hợp lý (nếu có) theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm; doanh nghiệp bảo hiểm không phải bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm.”
“Điều 26. Đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng bảo hiểm
Doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài hoặc bên mua bảo hiểm có quyền đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng bảo hiểm trong trường hợp sau đây:
1. Bên mua bảo hiểm không đóng phí bảo hiểm hoặc không đóng đủ phí bảo hiểm theo thời hạn thỏa thuận hoặc sau thời gian gia hạn đóng phí;
2. Doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài, bên mua bảo hiểm không chấp nhận yêu cầu về thay đổi mức độ rủi ro được bảo hiểm quy định tại Điều 23 của Luật này;
3. Người được bảo hiểm không thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn cho đối tượng bảo hiểm quy định tại khoản 3 Điều 55 của Luật này;
4. Bên mua bảo hiểm không đồng ý chuyển giao danh mục hợp đồng bảo hiểm quy định tại khoản 4 Điều 92 của Luật này.”
Theo đó, bên mua bảo hiểm được trao các quyền sau đây:
- Lựa chọn doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài để giao kết hợp đồng bảo hiểm;
- Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cung cấp bản yêu cầu bảo hiểm, bảng câu hỏi liên quan đến rủi ro được bảo hiểm, đối tượng bảo hiểm, quy tắc, điều kiện, điều khoản bảo hiểm và giải thích các điều kiện, điều khoản bảo hiểm;
- Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cung cấp bằng chứng giao kết hợp đồng bảo hiểm theo Điều 18 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài cấp hóa đơn thu phí bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm và quy định của pháp luật có liên quan;
- Hủy bỏ hợp đồng bảo hiểm theo khoản 3 Điều 22 và Điều 35 hoặc đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng bảo hiểm theo Điều 26 của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022;
- Yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài bồi thường, trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm;
- Chuyển giao hợp đồng bảo hiểm theo thoả thuận trong hợp đồng bảo hiểm hoặc theo quy định của pháp luật;
- Quyền khác theo quy định của pháp luật.
Các quyền của bên mua bảo hiểm trước hết thể hiện rõ nguyên tắc tự do, bình đẳng và tự nguyện trong giao kết hợp đồng. Thông qua việc được lựa chọn doanh nghiệp bảo hiểm, yêu cầu cung cấp thông tin, giải thích điều khoản hay được cấp chứng từ hợp lệ, bên mua có điều kiện tiếp cận đầy đủ và chính xác các nội dung của hợp đồng. Điều này giúp họ đưa ra quyết định tham gia bảo hiểm một cách chủ động, hạn chế rủi ro do thiếu thông tin hoặc hiểu sai điều khoản. Ngoài ra, các quyền khác còn là cơ chế để bên mua tự bảo vệ mình khi xảy ra sự kiện bảo hiểm hoặc khi quan hệ hợp đồng không còn phù hợp. Đồng thời, các quyền này cũng góp phần tạo sức ép buộc doanh nghiệp bảo hiểm phải thực hiện đúng cam kết, từ đó nâng cao tính minh bạch và kỷ luật trong thị trường bảo hiểm.
Bên cạnh các quyền được trao, bên mua bảo hiểm có các nghĩa vụ sau đây:
- Kê khai đầy đủ, trung thực mọi thông tin có liên quan đến hợp đồng bảo hiểm theo yêu cầu của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài;
- Đọc và hiểu rõ điều kiện, điều khoản bảo hiểm, quyền, nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm khi giao kết hợp đồng bảo hiểm và nội dung khác của hợp đồng bảo hiểm;
- Đóng phí bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm;
- Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài những trường hợp có thể làm tăng rủi ro hoặc giảm rủi ro hoặc làm phát sinh thêm trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài trong quá trình thực hiện hợp đồng bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm;
- Thông báo cho doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài về việc xảy ra sự kiện bảo hiểm theo thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm; phối hợp với doanh nghiệp bảo hiểm, chi nhánh doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nước ngoài trong giám định tổn thất;
- Áp dụng các biện pháp đề phòng, hạn chế tổn thất theo pháp luật;
- Nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.
Đối với các nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm, nhìn chung đều hướng đến việc đảm bảo nguyên tắc trung thực, hợp tác và chia sẻ rủi ro trong quan hệ bảo hiểm. Việc kê khai trung thực thông tin, đóng phí đầy đủ, thông báo khi có thay đổi rủi ro hay phối hợp khi xảy ra sự kiện bảo hiểm không chỉ giúp doanh nghiệp bảo hiểm đánh giá và quản lý rủi ro chính xác mà còn đảm bảo quyền lợi của chính bên mua. Những nghĩa vụ này thể hiện rằng bảo hiểm không phải là cơ chế “chuyển giao hoàn toàn rủi ro”, mà là sự phối hợp trách nhiệm giữa các bên nhằm hạn chế thiệt hại và duy trì sự ổn định của hợp đồng.
Nhìn chung, sự ghi nhận về quyền và nghĩa vụ của bên mua bảo hiểm thể hiện sự cân bằng giữa quyền lợi và trách nhiệm trong quan hệ bảo hiểm. Một mặt, các quyền giúp bên mua chủ động tiếp cận thông tin, lựa chọn dịch vụ và bảo vệ lợi ích của mình khi xảy ra sự kiện bảo hiểm; mặt khác, các nghĩa vụ buộc bên mua phải trung thực, hợp tác và có trách nhiệm trong suốt quá trình tham gia bảo hiểm. Sự kết hợp này không chỉ đảm bảo hợp đồng được thực hiện minh bạch, công bằng mà còn góp phần hạn chế rủi ro, tranh chấp và duy trì sự ổn định, bền vững của thị trường bảo hiểm.
Trân trọng./.