Đề xuất Án lệ về trường hợp xác định tư cách tố tụng của chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm
ĐỀ XUẤT ÁN LỆ VỀ TRƯỜNG HỢP XÁC ĐỊNH TƯ CÁCH TỐ TỤNG CỦA CHỦ SỞ HỮU QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ BỊ XÂM PHẠM
Tình huống pháp lý:
Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ và hội nhập quốc tế sâu rộng, tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả, đang diễn biến hết sức phức tạp. Đáng chú ý, tội phạm liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm không chỉ trực tiếp xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước mà còn đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng, đồng thời gây tổn hại lớn đến uy tín của các doanh nghiệp chân chính. Theo đó, số lượng các vụ án hình sự liên quan đến nhóm tội phạm này được các cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện, khởi tố và đưa ra xét xử ngày càng nhiều.
Khi giải quyết các vụ án hình sự về tội sản xuất, buôn bán hàng giả, một trong những yêu cầu kỹ thuật tố tụng quan trọng đặt ra cho Tòa án là phải xác định chính xác tư cách của những người tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc xác định đúng tư cách tố tụng, cụ thể là định danh rõ ranh giới giữa “bị hại”, “nguyên đơn dân sự” hay “người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan” là tiền đề căn bản để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, đồng thời đảm bảo trình tự, thủ tục giải quyết vụ án tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực pháp lý.
Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu thực tiễn xét xử, hiện nay tại các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về việc xác định tư cách tham gia tố tụng của chủ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ (chủ sở hữu nhãn hiệu) bị xâm phạm, đặc biệt trong trường hợp không xác định được người tiêu dùng mua hàng và chủ sở hữu nhãn hiệu không có yêu cầu bồi thường thiệt hại. Có quan điểm cho rằng, khi nhãn hiệu bị làm giả, uy tín và tài sản trí tuệ của doanh nghiệp bị xâm phạm nên chủ sở hữu nhãn hiệu đương nhiên phải được xác định là “bị hại” trong vụ án. Ngược lại, quan điểm khác lại lập luận, đối tượng chịu thiệt hại trực tiếp về thể chất, sức khỏe đối với hàng giả là thực phẩm phải là người tiêu dùng; do đó, nếu chưa xác định được người tiêu dùng thì chưa xác định được bị hại. Đồng thời, nếu chủ sở hữu nhãn hiệu không có yêu cầu bồi thường thiệt hại thì họ chỉ tham gia với tư cách là “người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan”. Sự thiếu đồng nhất này dẫn đến nhiều trường hợp cấp sơ thẩm và phúc thẩm có quan điểm trái ngược, gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật.
Những vướng mắc và các quan điểm giải quyết trái chiều này được thể hiện rất điển hình tại Bản án phúc thẩm số 476/2020/HS-PT ngày 22-9-2020 của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh xét xử về tội “Sản xuất buôn bán hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm” đối với bị cáo Ngô Thị K. Trong vụ án này, Tòa án cấp sơ thẩm đã giải quyết theo quan điểm thứ nhất khi xác định tư cách của các công ty chủ sở hữu nhãn hiệu bị làm giả là bị hại. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm đã đưa ra lập luận pháp lý chặt chẽ, giải quyết theo quan điểm thứ hai và chính thức rút kinh nghiệm đối với án sơ thẩm, khẳng định việc xác định các chủ thể này là “bị hại” là chưa chính xác, mà phải xác định là “người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan”. Tác giả hoàn toàn đồng tình với quan điểm và đường lối giải quyết thấu đáo của Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm.
Nội dung đề xuất án lệ:
“[8] Ngoài ra, Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm cần nhận định thêm về xác định tư cách tố tụng là bị hại trong vụ án: Đối với hành vi “ Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm” của bị cáo trong trường hợp này, là hàng giả nhãn hiệu Knorr, Ajinomoto, OMO, dầu ăn Tường An Olita... của Công ty TNHH Quốc Tế U và Công ty cổ phần dầu thực vật T. Tuy nhiên, hành vi của bị cáo gây ảnh hưởng, thiệt hại trực tiếp đến người tiêu dùng khi mua các sản phẩm này, nhưng chưa xác định được người mua hàng của bị cáo, nên chưa xác định người bị hại trong vụ án. Riêng đối với các nhãn hiệu hàng hóa Knorr, Ajinomoto, OMO, dầu ăn Tường An Olita...mà bị cáo làm giả. Do đại diện chủ sở hữu các nhãn hiệu có đăng ký nhãn hiệu tại Cục sở hữu trí tuệ tại Việt Nam và đơn vị được ủy quyền tại Việt Nam (tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự nếu có yêu cầu), nhưng về phía đại diện theo ủy quyền không có yêu cầu về việc bồi thường thiệt hại, nên việc xác định tư cách bị hại là Công ty TNHH Quốc Tế U và Công ty cổ phần dầu thực vật T mà Tòa án cấp sơ thẩm đã xác định là chưa chính xác, cần xác định người tham gia tố tụng trong trường hợp cụ thể này đối với hai Công ty nêu trên là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Từ đó, Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm rút kinh nghiệm đối với bản án sơ thẩm về nội dụng trên.”.