Đề xuất Án lệ về việc áp dụng biện pháp xử lý dân sự đối với máy tính cài đặt phần mềm vi phạm quyền tác giả

ĐỀ XUẤT ÁN LỆ VỀ VIỆC ÁP DỤNG BIỆN PHÁP XỬ LÝ DÂN SỰ ĐỐI VỚI MÁY TÍNH CÀI ĐẶT PHẦN MỀM VI PHẠM QUYỀN TÁC GIẢ

Tình huống pháp lý:

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, nhu cầu ứng dụng các phần mềm máy tính phục vụ công việc chuyên môn trong doanh nghiệp ngày càng trở nên thiết yếu. Điều này cũng làm phát sinh nhiều tranh chấp liên quan đến hành vi sao chép, cài đặt và sử dụng trái phép các phần mềm thuộc sở hữu quyền tác giả của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Chủ sở hữu quyền tác giả khi phát hiện hành vi xâm phạm thường tiến hành khởi kiện ra Tòa án nhằm buộc bên vi phạm chấm dứt hành vi, bồi thường thiệt hại cũng như áp dụng các biện pháp xử lý vật chứng nghiêm khắc như tiêu hủy các phương tiện, thiết bị có cài đặt phần mềm vi phạm. Hiện nay, cùng với nhận thức pháp lý của doanh nghiệp ngày càng nâng cao, các tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến phần mềm máy tính gửi tới Tòa án xuất hiện ngày càng nhiều và phát sinh không ít vướng mắc trong khâu xử lý vật chứng. Điển hình là các yêu cầu đề nghị Tòa án tịch thu, tiêu hủy toàn bộ hệ thống máy tính, phương tiện điện tử có chứa bản sao phần mềm vi phạm.

Các đơn khởi kiện tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ gửi đến Tòa án được thụ lý và giải quyết theo trình tự, thủ tục quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự và các văn bản pháp luật chuyên ngành. Cụ thể, Tòa án phải xem xét, căn cứ vào Điều 202 Luật Sở hữu trí tuệ và Điều 31 Nghị định số 105/2006/NĐ-CP để xác định thiết bị, phương tiện bị đề nghị tiêu hủy có thuộc trường hợp “hàng hóa, nguyên liệu, vật liệu và phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm sở hữu trí tuệ” hay không. Một trong những yêu cầu điển hình từ phía nguyên đơn là buộc bị đơn tịch thu, tiêu hủy toàn bộ các máy tính đã cài đặt phần mềm xâm phạm quyền tác giả. Yêu cầu tiêu hủy này có thể mang tính chất triệt tiêu công cụ vi phạm, nhưng Tòa án phải đánh giá khách quan mục đích sử dụng thực tế của thiết bị đó. Việc xử lý vật chứng phải đảm bảo sự cân bằng giữa quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu trí tuệ và quyền tài sản chính đáng của doanh nghiệp, tránh gây thiệt hại không cần thiết cho hoạt động kinh doanh bình thường.

Khi xác định máy tính có cài đặt phần mềm vi phạm, Tòa án cần phải làm rõ thêm tính chất, mục đích của hành vi sử dụng. Theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ, biện pháp tịch thu, tiêu hủy vật chứng chỉ áp dụng đối với phương tiện được sử dụng chủ yếu vào mục đích sản xuất, kinh doanh hàng hóa xâm phạm. Trường hợp doanh nghiệp chỉ cài đặt phần mềm để sử dụng nội bộ, không dùng máy tính đó làm công cụ sản xuất hay kinh doanh chính phần mềm lậu đó, đồng thời đã tự nguyện gỡ bỏ phần mềm vi phạm theo kết luận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thì việc tiếp tục tuyên tiêu hủy toàn bộ tài sản là máy tính sẽ không đúng quy định pháp luật. Nếu Tòa án áp dụng biện pháp tiêu hủy một cách máy móc trong trường hợp này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền sở hữu tài sản hợp pháp của bị đơn.

Qua quá trình nghiên cứu các bản án, quyết định của Tòa án về việc xác định máy tính cài đặt phần mềm vi phạm quyền tác giả có phải là phương tiện thuộc diện bị tịch thu, tiêu hủy hay không, thực tiễn xét xử giữa các cấp Tòa án vẫn còn có những nhận thức chưa thống nhất. Có quan điểm cho rằng, cứ máy tính nào chứa phần mềm vi phạm thì đều là phương tiện vi phạm và cần phải tịch thu, tiêu hủy toàn bộ để đảm bảo tính răn đe. Quan điểm khác lại cho rằng, nếu máy tính chỉ dùng để sao chép sử dụng nội bộ, không phải phương tiện chủ yếu để sản xuất, kinh doanh phần mềm giả mạo, và vi phạm đã được khắc phục bằng việc gỡ bỏ phần mềm thì không có căn cứ để tiêu hủy máy tính.

Quan điểm giải quyết này được thể hiện rất điển hình tại Bản án kinh doanh thương mại phúc thẩm số 09/2022/KDTM-PT ngày 21/9/2022 của Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh về vụ án “Tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ” giữa nguyên đơn là Công ty P và bị đơn là Công ty TNHH Thiết bị Giáo dục H. Nguyên đơn yêu cầu tiêu hủy toàn bộ máy tính đã cài đặt phần mềm CREO Element Pro 5.0. Tuy nhiên, Hội đồng xét xử phúc thẩm đã đưa ra lập luận giải quyết theo quan điểm thứ hai: xác định bị đơn chỉ sao chép phần mềm để sử dụng nội bộ trên 01 máy tính, không phải mục đích kinh doanh phần mềm, đồng thời đã gỡ bỏ phần mềm vi phạm theo kết luận thanh tra, do đó không chấp nhận yêu cầu tiêu hủy máy tính của nguyên đơn.

Nội dung đề xuất án lệ:

“[12] Đối với yêu cầu buộc bị đơn tiêu huỷ toàn bộ máy tính có cài đặt phần mềm vi phạm:

Bị đơn căn cứ quy định tại khoản 5 Điều 202 Luật sở hữu trí tuệ, Điều 31 Nghị định số 105/2006/NĐ-CP để buộc bị đơn tiêu huỷ toàn bộ máy tính cài đặt trái phép phần mềm CREO Elemet 5.0. Xét thấy, khoản 5 Điều 202 và Điều 31 Nghị định số 105/2006/NĐ-CP buộc tịch thu tiêu huỷ đối với đối tượng “hàng hoá, nguyên liệu, vật liệu và phương tiện được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh hàng hoá xâm phạm sở hữu trí tuệ”. Công ty H có hành vi vi phạm tại 01 máy tính và đây là hành vi sao chép để sử dụng; không phải với mục đích sản xuất, kinh doanh phần mềm vi phạm. Bị đơn đã thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả gỡ bỏ phần mềm vi phạm theo quyết định hành chính của cơ quan có thẩm quyền. Nguyên đơn yêu cầu tịch thu, tiêu huỷ máy tính của bị đơn là không phù hợp với các quy định pháp luật đã viện dẫn trên nên không có cơ sở chấp nhận.”