Tổ chức quản lý và hoạt động của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Tổ chức quản lý và hoạt động của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Luật sư cho tôi hỏi: Nhóm chúng tôi thực hiện một số dự án môi trường xanh và hiện đang triển khai các chương trình thu gom rác thải, tái chế và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Nhằm mở rộng quy mô hoạt động và tạo nguồn thu ổn định để duy trì các chương trình này, nhóm dự định thành lập doanh nghiệp xã hội. Vậy tổ chức quản lý và hoạt động của doanh nghiệp xã hội được pháp luật quy định như thế nào? Rất mong Luật sư tư vấn. Xin cảm ơn!
MỤC LỤC
2. Việc tiếp nhận viện trợ, tài trợ của doanh nghiệp xã hội được quy định thực hiện như thế nào?
4. Chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể doanh nghiệp xã hội được pháp luật quy định như thế nào?
Trả lời:
1. Trách nhiệm của doanh nghiệp xã hội và chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên, cổ đông của doanh nghiệp xã hội được pháp luật quy định như thế nào?
Trách nhiệm của doanh nghiệp xã hội và chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên, cổ đông của doanh nghiệp xã hội được pháp luật ghi nhận tại Điều 3 Nghị định số 47/2021/NĐ-CP ngày 01/04/2021 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Doanh nghiệp (sau đây gọi tắt là "Nghị định số 47/2021/NĐ-CP"), cụ thể như sau:
1. Doanh nghiệp xã hội phải duy trì mục tiêu xã hội, môi trường, mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư và nội dung khác ghi tại Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường trong suốt quá trình hoạt động. Trừ trường hợp chấm dứt mục tiêu xã hội, môi trường trước thời hạn đã cam kết, doanh nghiệp xã hội phải hoàn lại toàn bộ các ưu đãi, khoản viện trợ, tài trợ mà doanh nghiệp xã hội đã tiếp nhận để thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường đã đăng ký nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường và mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư.
2. Chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh đối với công ty hợp danh, thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn và đối tượng có liên quan là cổ đông đối với công ty cổ phần, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc, Tổng Giám đốc ở nhiệm kỳ hoặc thời gian có liên quan chịu trách nhiệm liên đới đối với các thiệt hại phát sinh trong trường hợp doanh nghiệp xã hội vi phạm Khoản 1 Điều này."
Theo đó, doanh nghiệp xã hội phải duy trì mục tiêu xã hội, môi trường, mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư và nội dung khác ghi tại Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường trong suốt quá trình hoạt động, nhờ vậy có thể hạn chế tình trạng doanh nghiệp đăng ký hoạt động vì mục tiêu xã hội, môi trường để được hưởng các chính sách ưu đãi, hỗ trợ nhưng sau đó không tiếp tục thực hiện những mục tiêu đã cam kết.
Đặc biệt, doanh nghiệp xã hội phải hoàn lại toàn bộ các ưu đãi, khoản viện trợ, tài trợ mà doanh nghiệp đã tiếp nhận để thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường đã đăng ký nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường và mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư, trừ trường hợp chấm dứt mục tiêu xã hội, môi trường trước thời hạn cam kết. Điều này bảo đảm các nguồn lực hỗ trợ từ Nhà nước và các tổ chức, cá nhân trong, ngoài nước được sử dụng đúng mục đích, đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc thực hiện các cam kết đã đăng ký.
Bên cạnh đó, chủ doanh nghiệp tư nhân, thành viên hợp danh đối với công ty hợp danh, thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn và đối tượng có liên quan là cổ đông đối với công ty cổ phần, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc, Tổng Giám đốc ở nhiệm kỳ hoặc thời gian có liên quan chịu trách nhiệm liên đới đối với các thiệt hại phát sinh trong trường hợp doanh nghiệp xã hội vi phạm trách nhiệm nêu trên. Yêu cầu này góp phần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trên trong việc giám sát, tổ chức thực hiện các cam kết xã hội, môi trường của doanh nghiệp, hạn chế tình trạng chủ sở hữu hoặc người quản lý doanh nghiệp né tránh trách nhiệm khi doanh nghiệp vi phạm trách nhiệm đã cam kết.
Như vậy, pháp luật không chỉ yêu cầu doanh nghiệp xã hội có trách nhiệm duy trì các cam kết về mục tiêu xã hội, môi trường và yêu cầu về tỷ lệ lợi nhuận tái đầu tư trong suốt quá trình hoạt động mà còn đặt ra trách nhiệm hoàn trả các khoản ưu đãi, viện trợ khi doanh nghiệp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ cam kết, trừ trường hợp chấm dứt các mục tiêu trước thời hạn. Đồng thời, trách nhiệm liên đới của chủ sở hữu, thành viên, cổ đông và người quản lý đối với thiệt hại phát sinh góp phần tăng cường trách nhiệm của các chủ thể có liên quan trong quá trình quản lý, điều hành doanh nghiệp. Qua đó, các cam kết xã hội, môi trường được bảo đảm thực hiện thực chất, hạn chế việc lợi dụng mô hình doanh nghiệp xã hội để tiếp nhận các nguồn lực hỗ trợ nhưng không thực hiện đúng mục tiêu đã đăng ký.
2. Việc tiếp nhận viện trợ, tài trợ của doanh nghiệp xã hội được quy định thực hiện như thế nào?
Nguồn tài chính từ huy động vốn, nhận tài trợ từ các cá nhân, tổ chức trong nước và quốc tế hỗ trợ rất lớn cho doanh nghiệp xã hội trong việc thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng. Doanh nghiệp xã hội thực hiện tiếp nhận viện trợ theo Điều 4 Nghị định số 47/2021/NĐ-CP, cụ thể như sau:
"Điều 4. Tiếp nhận viện trợ, tài trợ.
1. Doanh nghiệp xã hội tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài để thực hiện mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường theo quy định của pháp luật về tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài.
2. Doanh nghiệp xã hội được tiếp nhận tài trợ bằng tài sản, tài chính hoặc hỗ trợ kỹ thuật để thực hiện mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường từ các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong nước và tổ chức nước ngoài đã đăng ký hoạt động tại Việt Nam như sau:
a) Doanh nghiệp lập Văn bản tiếp nhận tài trợ gồm các nội dung: Thông tin về cá nhân, tổ chức tài trợ, loại tài sản, giá trị tài sản hoặc tiền tài trợ, thời điểm thực hiện tài trợ; yêu cầu đối với doanh nghiệp tiếp nhận tài trợ và họ, tên và chữ ký của người đại diện của bên tài trợ (nếu có).
b) Trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày tiếp nhận tài trợ, doanh nghiệp phải thông báo cho cơ quan quản lý viện trợ, tài trợ thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi doanh nghiệp có trụ sở chính về việc tiếp nhận tài trợ; kèm theo thông báo phải có bản sao Văn bản tiếp nhận tài trợ."
Theo đó, doanh nghiệp xã hội tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài để thực hiện mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường theo pháp luật về tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài. Điều này cho phép doanh nghiệp xã hội được tiếp cận các quỹ phát triển, tổ chức phi chính phủ trên toàn cầu để tài trợ cho các dự án môi trường, cộng đồng tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài phải tuân thủ pháp luật về tiếp nhận viện trợ phi chính phủ nước ngoài, bảo đảm an toàn tài chính và sử dụng nguồn vốn đúng mục đích.
Ngoài ra, doanh nghiệp xã hội được tiếp nhận tài trợ bằng tài sản, tài chính hoặc hỗ trợ kỹ thuật để thực hiện mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường từ các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong nước và tổ chức nước ngoài đã đăng ký hoạt động tại Việt Nam. Việc cho phép doanh nghiệp xã hội tiếp nhận tài trợ dưới nhiều hình thức giúp đa dạng hóa nguồn lực phục vụ hoạt động, giảm áp lực về chi phí và tăng khả năng thực hiện các mục tiêu xã hội, môi trường. Để bảo đảm minh bạch hóa việc tiếp nhận tài trợ, viện trợ, pháp luật quy định doanh nghiệp xã hội thực hiện như sau:
- Doanh nghiệp lập Văn bản tiếp nhận tài trợ gồm các nội dung: Thông tin về cá nhân, tổ chức tài trợ, loại tài sản, giá trị tài sản hoặc tiền tài trợ, thời điểm thực hiện tài trợ; yêu cầu đối với doanh nghiệp tiếp nhận tài trợ và họ, tên và chữ ký của người đại diện của bên tài trợ (nếu có). Việc lập Văn bản tiếp nhận tài trợ giúp ghi nhận rõ ràng nguồn gốc, giá trị và điều kiện của khoản tài trợ, viện trợ, tạo cơ sở để cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện kiểm tra, đối chiếu khi cần thiết và doanh nghiệp xã hội quản lý, sử dụng tài sản đúng mục đích.
- Trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày tiếp nhận tài trợ, doanh nghiệp phải thông báo cho cơ quan quản lý viện trợ, tài trợ thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi doanh nghiệp có trụ sở chính về việc tiếp nhận tài trợ; kèm theo thông báo phải có bản sao Văn bản tiếp nhận tài trợ. Việc thông báo này sẽ giúp cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương giám sát, theo dõi dòng tài chính và tài sản tài trợ của doanh nghiệp xã hội, nhờ đó, có thể hạn chế hành vi lợi dụng danh nghĩa tài trợ, viện trợ để né tránh nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước.
Như vậy, doanh nghiệp xã hội vì mục tiêu xã hội, môi trường có thể tiếp nhận viện trợ, tài trợ từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường. Nguồn tài trợ, viện trợ có thể được tiếp nhận dưới hình thức tài sản, tài chính hoặc hỗ trợ kỹ thuật. Tuy nhiên, việc tiếp nhận các nguồn lực này phải tuân thủ những quy định, thủ tục tương ứng. Qua đó, doanh nghiệp xã hội vừa có điều kiện để huy động nguồn lực phục vụ mục tiêu vì cộng đồng, vừa hạn chế nguy cơ lợi dụng hoạt động tài trợ, viện trợ để thực hiện không đúng với mục tiêu đã đăng ký.
3. Pháp luật quy định như thế nào về chuyển đổi cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội?
Cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện được pháp luật cho phép chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội để có thể tự chủ tài chính theo cơ chế thị trường và duy trì mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng. Việc chuyển đổi cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội được thực hiện theo Điều 5 Nghị định số 47/2021/NĐ-CP, cụ thể như sau:
"Điều 5. Chuyển đổi cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội.
1. Cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện được dùng toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ để chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội sau khi có văn bản chấp thuận của cơ quan đã cấp giấy phép thành lập cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện.
2. Doanh nghiệp xã hội sau khi chuyển đổi theo khoản 1 Điều này kế thừa toàn bộ các quyền và lợi ích hợp pháp, chịu trách nhiệm về các khoản nợ, gồm cả nợ thuế, hợp đồng lao động và các nghĩa vụ khác của cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện. Cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện chấm dứt hoạt động kể từ ngày doanh nghiệp xã hội được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.
3. Hồ sơ, trình tự, thủ tục chuyển đổi từ cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội thực hiện theo quy định tại Luật Doanh nghiệp và quy định của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp."
Theo đó, cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện được dùng toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ để chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội sau khi có văn bản chấp thuận của cơ quan đã cấp giấy phép thành lập cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện. Văn bản chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền nhằm bảo đảm việc chuyển đổi được thực hiện trên cơ sở có sự xem xét, chấp thuận của cơ quan nhà nước. Đồng thời, nhằm bảo đảm cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện sau khi chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội có nền tảng tài chính và cơ sở vật chất để vận hành sau khi thành lập, pháp luật cho phép cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện được dùng toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ để chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp xã hội được chuyển đổi từ cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện kế thừa toàn bộ các quyền và lợi ích hợp pháp, chịu trách nhiệm về các khoản nợ, gồm cả nợ thuế, hợp đồng lao động và các nghĩa vụ khác của cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện. Việc kế thừa này bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người lao động và chủ nợ không bị ảnh hưởng do sự thay đổi về loại hình tổ chức, đồng thời, hạn chế tình trạng doanh nghiệp xã hội căn cứ vào việc chuyển đổi để né tránh các khoản nợ và nghĩa vụ phát sinh trước đó.
Đáng chú ý, cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện chấm dứt hoạt động kể từ ngày doanh nghiệp xã hội được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Thời điểm này giúp xác định rõ mốc chuyển đổi giữa tổ chức cũ và doanh nghiệp xã hội mới, tránh tình trạng hai chủ thể cùng tồn tại và thực hiện các hoạt động trên cùng cơ sở tài sản, quyền và nghĩa vụ sau khi hoàn tất chuyển đổi.
Ngoài ra, hồ sơ, trình tự thủ tục chuyển đổi từ Cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội thực hiện theo Luật Doanh nghiệp và quy định của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp. Điều này sẽ tạo cơ sở thống nhất cho quá trình chuyển đổi, bảo đảm doanh nghiệp xã hội sau khi chuyển đổi được đăng ký và ghi nhận tư cách pháp lý đúng trình tự, hạn chế những vướng mắc có thể phát sinh trong quá trình chuyển đổi.
Như vậy, việc chuyển đổi cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện thành doanh nghiệp xã hội phải được sự chấp thuận bằng văn bản của cơ quan đã cấp giấy chứng nhận cho các tổ chức này. Doanh nghiệp xã hội sau khi được chuyển đổi được kế thừa toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ, các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính, hợp đồng lao động và các nghĩa vụ khác của cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện, nhằm bảo đảm nguồn tài chính cho doanh nghiệp xã hội, cũng như bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho chủ nợ và người lao động của doanh nghiệp. Đồng thời, việc xác định thời điểm chấm dứt hoạt động của tổ chức cũ và áp dụng trình tự đăng ký doanh nghiệp thống nhất góp phần bảo đảm quá trình chuyển đổi được thực hiện rõ ràng, đúng pháp luật.
4. Chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể doanh nghiệp xã hội được pháp luật quy định như thế nào?
Trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp xã hội có thể phát sinh nhu cầu tổ chức lại hoặc chấm dứt hoạt động để phù hợp với mục tiêu và định hướng phát triển. Doanh nghiệp xã hội thực hiện chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể theo Điều 6 Nghị định số 47/2021/NĐ-CP, cụ thể như sau:
"Điều 6. Chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể doanh nghiệp xã hội.
1. Doanh nghiệp xã hội thực hiện chia, tách doanh nghiệp; hợp nhất, sáp nhập với doanh nghiệp xã hội hoặc doanh nghiệp khác theo quy định tương ứng của Luật Doanh nghiệp.
2. Trường hợp chấm dứt mục tiêu xã hội, môi trường trước thời hạn đã cam kết và giải thể doanh nghiệp xã hội, số dư tài sản hoặc tài chính còn lại đối với nguồn tài sản, tài chính mà doanh nghiệp xã hội đã nhận phải trả lại cho cá nhân, cơ quan, tổ chức đã viện trợ, tài trợ; chuyển cho các doanh nghiệp xã hội khác, tổ chức khác có mục tiêu xã hội tương tự hoặc chuyển giao cho Nhà nước theo quy định của Bộ luật Dân sự.
3. Hồ sơ, trình tự, thủ tục chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, giải thể doanh nghiệp xã hội được thực hiện theo Luật Doanh nghiệp và quy định của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp."
Theo đó, doanh nghiệp xã hội thực hiện chia, tách doanh nghiệp, hợp nhất, sáp nhập với doanh nghiệp xã hội hoặc doanh nghiệp khác theo quy định tương ứng của Luật Doanh nghiệp. Có thể thấy, doanh nghiệp xã hội không bị hạn chế về khả năng tổ chức lại, đồng thời có thể lựa chọn phương thức phù hợp để điều chỉnh cơ cấu tổ chức, mở rộng quy mô hoặc kết hợp nguồn lực với chủ thể khác.
Trong trường hợp doanh nghiệp xã hội chấm dứt mục tiêu xã hội, môi trường trước thời hạn đã cam kết và giải thể doanh nghiệp xã hội, số dư tài sản hoặc tài chính còn lại đối với nguồn tài sản, tài chính mà doanh nghiệp xã hội đã nhận được xử lý theo các phương thức sau:
- Trả lại cho cá nhân, cơ quan, tổ chức đã viện trợ, tài trợ;
- Chuyển cho các doanh nghiệp xã hội khác, tổ chức khác có mục tiêu xã hội tương tự;
- Chuyển giao cho Nhà nước theo Bộ luật Dân sự.
Khác với doanh nghiệp hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận sau khi giải thể sẽ phân chia tài sản cho các cổ đông và thành viên, tài sản tích lũy từ nguồn tài trợ của doanh nghiệp xã hội không được phép phân chia cho các chủ sở hữu hay cổ đông của doanh nghiệp. Việc buộc phải trả lại nguồn tài sản, tài chính cho nhà tài trợ, chuyển giao cho tổ chức có mục tiêu xã hội tương tự hoặc nộp vào ngân sách nhà nước giúp duy trì giá trị tạo tác động xã hội của nguồn tài trợ ngay cả khi doanh nghiệp xã hội ngừng hoạt động.
Bên cạnh đó, hồ sơ, trình tự và thủ tục thực hiện chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và giải thể doanh nghiệp xã hội được thực hiện theo Luật Doanh nghiệp năm 2020 và quy định của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp. Việc áp dụng thống nhất các quy định về hồ sơ, trình tự và thủ tục tổ chức lại, giải thể doanh nghiệp xã hội giúp cơ quan đăng ký kinh doanh và doanh nghiệp dễ dàng áp dụng. Đồng thời, điều này bảo đảm các thủ tục được tiến hành theo cùng một khuôn khổ pháp lý, hạn chế những vướng mắc phát sinh do cách thức áp dụng không thống nhất.
Như vậy, pháp luật cho phép doanh nghiệp xã hội thực hiện các hình thức tổ chức lại tương tự doanh nghiệp thông thường, đồng thời đặt ra yêu cầu riêng về xử lý tài sản, tài chính được viện trợ, tài trợ khi doanh nghiệp chấm dứt mục tiêu xã hội, môi trường trước thời hạn cam kết và giải thể. Cơ chế này vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp linh hoạt điều chỉnh tổ chức, hoạt động, vừa bảo đảm các nguồn lực hỗ trợ tiếp tục được sử dụng phù hợp với mục tiêu xã hội, môi trường. Qua đó, pháp luật góp phần duy trì ý nghĩa của các khoản viện trợ, tài trợ và bảo đảm việc tổ chức lại, chấm dứt hoạt động của doanh nghiệp xã hội tuân thủ đúng pháp luật.
Trân trọng./.