Doanh nghiệp là gì? Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Doanh nghiệp là gì? Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Luật sư cho tôi hỏi: Tôi được biết hầu hết các doanh nghiệp đều hoạt động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, nhưng có một số doanh nghiệp lại hoạt động nhằm mục tiêu giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường vì mục đích cộng đồng được gọi là doanh nghiệp xã hội. Vậy tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được pháp luật quy định như thế nào? Rất mong Luật sư tư vấn. Xin cảm ơn!
MỤC LỤC
1. Doanh nghiệp được pháp luật giải thích như thế nào?
2. Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Trả lời:
1. Doanh nghiệp được pháp luật giải thích như thế nào?
Doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế, là chủ thể trực tiếp thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo ra hàng hóa, dịch vụ và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Pháp luật giải thích về doanh nghiệp tại khoản 10 Điều 4 Luật Doanh nghiệp năm 2020, cụ thể như sau:
Trong Luật này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:
…
…"
Theo đó, doanh nghiệp là tổ chức có những đặc điểm sau:
- Có tên riêng: Tên riêng có thể giúp phân biệt doanh nghiệp với các tổ chức khác trong hoạt động kinh doanh và trong các quan hệ pháp luật;
- Có tài sản: Tài sản thường là cơ sở để doanh nghiệp triển khai hoạt động kinh doanh, thực hiện các giao dịch và hoàn thành những nghĩa vụ tài sản;
- Có trụ sở giao dịch: Trụ sở giao dịch có thể hiểu là địa điểm xác định nơi doanh nghiệp liên hệ, thực hiện các hoạt động quản lý và giao dịch theo quy định pháp luật;
- Doanh nghiệp phải được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo pháp luật doanh nghiệp. Đây là cơ sở xác định tính hợp pháp của việc hình thành doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm hoạt động thành lập, đăng ký doanh nghiệp được thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định và tạo sở để cơ quan nhà nước quản lý hoạt động kinh doanh, cũng như để các chủ thể có liên quan xác minh thông tin pháp lý của doanh nghiệp;
- Doanh nghiệp được thành lập vì mục đích kinh doanh. Đặc điểm này thể hiện mục tiêu hoạt động cơ bản của doanh nghiệp, qua đó phân biệt doanh nghiệp với những tổ chức được thành lập chủ yếu để thực hiện các mục đích khác, chẳng hạn như hoạt động xã hội hoặc hoạt động từ thiện.
Nhìn chung, việc xác định khái niệm doanh nghiệp tạo cơ sở pháp lý để nhận diện chủ thể kinh doanh, phân biệt doanh nghiệp với các tổ chức khác, áp dụng thống nhất các yêu cầu về thành lập, tổ chức quản lý và hoạt động doanh nghiệp. Qua đó, nội dung này góp phần bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp cũng như các chủ thể tham gia giao dịch với doanh nghiệp.
2. Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được quy định như thế nào?
Doanh nghiệp xã hội có thể được xem là mô hình kết hợp giữa kinh doanh và trách nhiệm xã hội, góp phần giải quyết các vấn đề cộng đồng một cách bền vững. Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội được pháp luật ghi nhận cụ thể tại Điều 10 Luật Doanh nghiệp năm 2020 như sau:
"Điều 10. Tiêu chí, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp xã hội
1. Doanh nghiệp xã hội phải đáp ứng các tiêu chí sau đây:
a) Là doanh nghiệp được đăng ký thành lập theo quy định của Luật này;
b) Mục tiêu hoạt động nhằm giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng;
c) Sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm của doanh nghiệp để tái đầu tư nhằm thực hiện mục tiêu đã đăng ký.
2. Ngoài quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp theo quy định của Luật này, doanh nghiệp xã hội có quyền và nghĩa vụ sau đây:
a) Chủ sở hữu, người quản lý doanh nghiệp xã hội được xem xét, tạo thuận lợi và hỗ trợ trong việc cấp giấy phép, chứng chỉ và giấy chứng nhận có liên quan theo quy định của pháp luật;
b) Được huy động, nhận tài trợ từ cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và tổ chức khác của Việt Nam, nước ngoài để bù đắp chi phí quản lý, chi phí hoạt động của doanh nghiệp;
c) Duy trì mục tiêu hoạt động và điều kiện quy định tại điểm b và điểm c khoản 1 Điều này trong suốt quá trình hoạt động;
d) Không được sử dụng các khoản tài trợ huy động được cho mục đích khác ngoài bù đắp chi phí quản lý và chi phí hoạt động để giải quyết vấn đề xã hội, môi trường mà doanh nghiệp đã đăng ký;
đ) Trường hợp được nhận các ưu đãi, hỗ trợ, doanh nghiệp xã hội phải định kỳ hằng năm báo cáo cơ quan có thẩm quyền về tình hình hoạt động của doanh nghiệp.
3. Doanh nghiệp xã hội phải thông báo với cơ quan có thẩm quyền khi chấm dứt thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường hoặc không sử dụng lợi nhuận để tái đầu tư theo quy định tại điểm b và điểm c khoản 1 Điều này.
4. Nhà nước có chính sách khuyến khích, hỗ trợ và thúc đẩy phát triển doanh nghiệp xã hội.
5. Chính phủ quy định chi tiết Điều này."
Theo đó, doanh nghiệp xã hội phải đáp ứng các tiêu chí sau:
- Là doanh nghiệp được đăng ký thành lập theo quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2020: Doanh nghiệp xã hội trước hết là chủ thể kinh doanh, tổ chức và vận hành theo một trong các loại hình doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp năm 2020;
- Mục tiêu hoạt động nhằm giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng: Thay vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận như các doanh nghiệp thương mại, doanh nghiệp xã hội hoạt động vì mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng;
- Sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận sau thuế hằng năm của doanh nghiệp để tái đầu tư nhằm thực hiện mục tiêu đã đăng ký: Tỷ lệ 51% thể hiện yêu cầu ưu tiên lợi nhuận cho mục tiêu xã hội thay vì phân phối toàn bộ lợi nhuận cho chủ sở hữu hoặc các cổ đông, thành viên góp vốn, đồng thời, bảo đảm mục tiêu xã hội, môi trường được duy trì bằng nguồn thu thực tế trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp.
Về quyền và nghĩa vụ, ngoài quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp năm 2020, doanh nghiệp xã hội có quyền và nghĩa vụ sau:
- Chủ sở hữu, người quản lý doanh nghiệp xã hội được xem xét, tạo thuận lợi và hỗ trợ trong việc cấp giấy phép, chứng chỉ và giấy chứng nhận có liên quan theo luật định: Đây là cơ chế khuyến khích chủ sở hữu, người quản lý doanh nghiệp nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp xã hội duy trì hoạt động vì lợi ích cộng đồng, đặc biệt là khi triển khai thực hiện các dự án hướng đến giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường;
- Được huy động, nhận tài trợ từ cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ và tổ chức khác của Việt Nam, nước ngoài để bù đắp chi phí quản lý, chi phí hoạt động của doanh nghiệp: Doanh nghiệp xã hội phải sử dụng ít nhất 51% lợi nhuận sau thuế hằng năm để thực hiện các mục tiêu xã hội nên doanh nghiệp có thể thiếu hụt nguồn vốn phục vụ cho hoạt động hằng ngày và các dự án đầu tư. Vì vậy, nguồn tài chính từ huy động vốn, nhận tài trợ từ các cá nhân, tổ chức trong nước và quốc tế sẽ hỗ trợ rất lớn cho doanh nghiệp trong việc thực hiện các hoạt động kinh doanh và đầu tư vào các dự án vì cộng đồng;
- Duy trì mục tiêu hoạt động vì lợi ích cộng đồng và điều kiện về sử dụng lợi nhuận sau thuế để tái đầu tư tại Luật Doanh nghiệp năm 2020 trong suốt quá trình hoạt động: Yêu cầu này có thể hạn chế tình trạng doanh nghiệp chỉ đăng ký mục tiêu xã hội, môi trường khi thành lập nhưng trong quá trình hoạt động lại chuyển hướng sang mục tiêu vì lợi nhuận;
- Không được sử dụng các khoản tài trợ huy động được cho mục đích khác ngoài bù đắp chi phí quản lý và chi phí hoạt động để giải quyết vấn đề xã hội, môi trường mà doanh nghiệp đã đăng ký: Nghĩa vụ này sẽ bảo đảm nguồn tài trợ của các tổ chức, cá nhân được sử dụng đúng mục đích và phù hợp với cam kết của doanh nghiệp;
- Trường hợp được nhận các ưu đãi, hỗ trợ, doanh nghiệp xã hội phải định kỳ hằng năm báo cáo cơ quan có thẩm quyền về tình hình hoạt động của doanh nghiệp: Việc báo cáo cơ quan có thẩm quyền sẽ tạo điều kiện để cơ quan quản lý nhà nước theo dõi tình hình thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường và việc sử dụng các chính sách ưu đãi, hỗ trợ, qua đó, bảo đảm tính minh bạch trong hoạt động của doanh nghiệp xã hội.
Trong trường hợp chấm dứt thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường hoặc không sử dụng lợi nhuận để tái đầu tư theo các tiêu chí về mục tiêu và tỷ lệ lợi nhuận sau thuế được dùng để tái đầu tư thì doanh nghiệp xã hội phải thông báo với cơ quan có thẩm quyền. Điều này sẽ giúp cơ quan nhà nước kịp thời nắm bắt sự thay đổi trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp xã hội và tiến hành thu hồi các khoản ưu đãi, hỗ trợ (nếu có), đồng thời, xem xét điều chỉnh tình trạng pháp lý của doanh nghiệp sang mô hình doanh nghiệp thương mại hoạt động vì mục đích lợi nhuận.
Đặc biệt, Nhà nước có chính sách khuyến khích, hỗ trợ và thúc đẩy phát triển doanh nghiệp xã hội. Nội dung này thể hiện định hướng của Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho mô hình kinh doanh vì mục tiêu xã hội, môi trường phát triển. Qua đó, doanh nghiệp xã hội có thêm động lực và nguồn lực để tham gia giải quyết các vấn đề của cộng đồng, góp phần chia sẻ với Nhà nước trong việc thực hiện các mục tiêu an sinh xã hội và bảo vệ môi trường.
Như vậy, pháp luật xác lập các tiêu chí cụ thể để nhận diện doanh nghiệp xã hội, trong đó nhấn mạnh mục tiêu giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng và yêu cầu sử dụng ít nhất 51% lợi nhuận sau thuế hằng năm để tái đầu tư. Đồng thời, doanh nghiệp xã hội được hưởng một số quyền thể hiện chính sách ưu đãi và hỗ trợ, nhưng phải duy trì mục tiêu đã đăng ký, sử dụng nguồn tài trợ đúng mục đích và thực hiện nghĩa vụ báo cáo theo quy định. Cơ chế này vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp xã hội huy động nguồn lực và phát triển hoạt động, vừa bảo đảm việc theo đuổi mục tiêu cộng đồng được duy trì trong suốt quá trình hoạt động. Qua đó, Nhà nước thể hiện sự ghi nhận đối với doanh nghiệp xã hội và khuyến khích phát triển mô hình doanh nghiệp hoạt động vì trách nhiệm xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng.
Trân trọng./.