Vận động tiền từ thiện chưa dùng tới đi gửi tiết kiệm lấy lãi được không?

Vận động tiền từ thiện chưa dùng tới đi gửi tiết kiệm lấy lãi được không?

Luật sư cho tôi hỏi: Tôi là người đại diện một nhóm thiện nguyện nhỏ tự phát, hằng tháng tiếp nhận đóng góp của nhiều mạnh thường quân để hỗ trợ các hoàn cảnh khó khăn trong mùa mưa bão. Hiện tại số tiền quyên góp vẫn còn khá lớn do chưa đến đợt chi, trong khi tài khoản để không thì khá lãng phí và nhiều người trong nhóm đề xuất tôi tạm thời gửi tiết kiệm để phát sinh lãi rồi cộng toàn bộ khoản lãi đó vào quỹ chung phục vụ mục đích từ thiện. Tuy nhiên tôi băn khoăn liệu việc mang tiền từ thiện đi gửi tiết kiệm trong lúc chưa sử dụng có được pháp luật cho phép hay có thể bị xem là sử dụng sai mục đích. Mong luật sư giải đáp giúp tôi.

MỤC LỤC

1. Những đối tượng nào có quyền vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện?

2. Vận động tiền từ thiện chưa dùng tới đi gửi tiết kiệm lấy lãi được không?

Trả lời:

1. Những đối tượng nào có quyền vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện?

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP ngày 27/10/2021 của Chính phủ về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo (sau đây gọi tắt là “Nghị định số 93/2021/NĐ-CP”) quy định như sau:

“Điều 2. Đối tượng áp dụng

1. Các tổ chức, cá nhân vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện:

a) Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam kêu gọi, vận động; Ban Vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện (là tổ chức do Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp thành lập - sau đây gọi là Ban Vận động) tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

b) Hội Chữ thập đỏ Việt Nam vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

c) Các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố. Ủy ban nhân dân cấp xã tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khi được Ủy ban nhân dân cấp huyện ủy quyền theo quy định của pháp luật;

d) Ban chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện từ quốc tế trong các tình huống khẩn cấp về thiên tai;

đ) Các cơ quan thông tin đại chúng, cơ sở y tế vận động, tiếp nhận và hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo;

e) Các quỹ từ thiện quy định tại Nghị định số 93/2019/NĐ-CP ngày 25 tháng 11 năm 2019 của Chính phủ về tổ chức, hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện (sau đây gọi là quỹ từ thiện) vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố, hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo;

g) Các doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức khác có tư cách pháp nhân tham gia vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo;

h) Cá nhân có đủ năng lực hành vi dân sự tham gia vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.”

Quy định tại Nghị định số 93/2021/NĐ-CP đã thiết lập một khuôn khổ minh bạch hướng tới bảo đảm rằng hoạt động vận động và phân phối nguồn đóng góp tự nguyện luôn được đặt trong sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật. Danh mục các chủ thể được phép tham gia hoạt động này được xây dựng theo hướng mở rộng nhưng có phân tầng, phản ánh vai trò đặc thù của từng nhóm trong xã hội. Từ các cơ quan mang tính đại diện như Mặt trận Tổ quốc đến các tổ chức có chức năng nhân đạo như Hội Chữ thập đỏ, từ cơ quan nhà nước đến báo chí, quỹ từ thiện hay các tổ chức có tư cách pháp nhân, tất cả đều được trao quyền trong phạm vi nhiệm vụ của mình. Việc cho phép cả cá nhân có đủ năng lực hành vi dân sự tham gia vận động và tiếp nhận đóng góp cũng thể hiện sự ghi nhận các sáng kiến thiện nguyện tự phát trong cộng đồng, đồng thời đặt họ dưới sự điều chỉnh chung của cơ chế pháp lý để bảo đảm tính công khai và minh bạch.

Từ đó có thể thấy pháp luật không chỉ xác định “ai được vận động, tiếp nhận, phân phối” mà còn gián tiếp định hình trách nhiệm đi kèm với quyền năng này. Mỗi chủ thể, dù là cơ quan nhà nước hay cá nhân độc lập, đều phải tuân thủ nguyên tắc công khai, đúng mục đích và chịu trách nhiệm giải trình trước cộng đồng. Danh sách rộng nhưng được giới hạn bởi tiêu chí về năng lực pháp lý, tính đại diện và khả năng bảo đảm an toàn cho nguồn tiền đóng góp, qua đó ngăn ngừa rủi ro lạm dụng hoặc thất thoát. Ý nghĩa của cơ chế này còn nằm ở việc bảo đảm niềm tin của người quyên góp, bởi khi họ biết rõ những ai được phép vận động và phân phối thì cũng đồng thời biết rõ nơi mình gửi gắm trách nhiệm xã hội.

Như vậy, phạm vi các chủ thể được tham gia vận động và tiếp nhận đóng góp tự nguyện được xây dựng theo hướng rộng nhưng chặt chẽ, vừa tạo điều kiện cho xã hội chung tay hỗ trợ cộng đồng vừa bảo đảm sự chuẩn mực và an toàn pháp lý. Đây là nền tảng để hoạt động thiện nguyện được vận hành đúng bản chất nhân văn của nó, đồng thời duy trì niềm tin – yếu tố quan trọng nhất của bất kỳ hoạt động kêu gọi cộng đồng nào.

2. Vận động tiền từ thiện chưa dùng tới đi gửi tiết kiệm lấy lãi được không?

Để trả lời cho câu hỏi “Vận động tiền từ thiện chưa dùng tới đi gửi tiết kiệm lấy lãi được không?” cần biết việc phân phối, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện được pháp luật quy định như thế nào. Điều 10 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP quy định về phân phối, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện như sau:

“Điều 10. Phân phối, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện

1. Căn cứ phân phối nguồn đóng góp tự nguyện:

a) Mức độ thiệt hại do thiên tai, sự cố gây ra; mức độ ảnh hưởng của dịch bệnh;

b) Nguồn đóng góp tự nguyện chung cho cộng đồng và những khoản hỗ trợ có điều kiện, địa chỉ cụ thể;

c) Nguồn đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân đã hỗ trợ trực tiếp cho các cá nhân và hộ gia đình bị thiên tai, dịch bệnh, sự cố (không qua Ban Vận động).

2. Ban Vận động Trung ương chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ để phân phối, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện cho các địa phương bị thiên tai, dịch bệnh, sự cố đối với nguồn đóng góp tự nguyện do Ban Vận động Trung ương tiếp nhận.

3. Căn cứ hướng dẫn của Ban Vận động Trung ương, Ban Vận động cấp tỉnh nơi địa phương không bị thiên tai, dịch bệnh, sự cố thực hiện phân phối nguồn đóng góp tự nguyện cho các địa phương bị thiên tai, dịch bệnh, sự cố.

4. Ban Vận động các cấp ở địa phương bị thiên tai, dịch bệnh, sự cố căn cứ hướng dẫn của Ban Vận động cấp trên, chủ trì, phối hợp với đại diện Ủy ban nhân dân cùng cấp và các cơ quan có liên quan quyết định nội dung hỗ trợ, mức hỗ trợ, hình thức hỗ trợ và đối tượng hỗ trợ theo chức năng, nhiệm vụ được giao và phương thức vận động, đảm bảo phù hợp tình hình thực tế trên địa bàn, đúng mục đích, hiệu quả, công khai, minh bạch và phân bổ, sử dụng hỗ trợ Nhân dân gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố. Các nội dung chi hỗ trợ từ nguồn đóng góp tự nguyện được thực hiện theo quy định tại Điều 11 Nghị định này.

5. Các quỹ từ thiện có trách nhiệm phối hợp với Ủy ban nhân dân nơi tiếp nhận hỗ trợ để phân phối nguồn đóng góp tự nguyện vận động được theo mục đích, phạm vi hoạt động và thông báo với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp, các tổ chức, cá nhân đóng góp.

6. Đối với nguồn đóng góp tự nguyện do doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức khác có tư cách pháp nhân vận động, tiếp nhận được thực hiện như sau:

a) Các doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức khác có tư cách pháp nhân có trách nhiệm thông báo với Ủy ban nhân dân nơi tiếp nhận hỗ trợ (cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã theo phân cấp; trường hợp cần thiết, liên hệ Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hướng dẫn cụ thể) để phối hợp xác định phạm vi, đối tượng, mức, thời gian hỗ trợ và thực hiện phân phối, sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện vận động được, khuyến khích chi theo các nội dung quy định tại khoản 1 Điều 11 Nghị định này, trừ trường hợp thực hiện theo cam kết với tổ chức, cá nhân đóng góp quy định tại khoản 5 Điều 6 Nghị định này. Những khoản vận động, tiếp nhận có điều kiện, địa chỉ cụ thể phải được thực hiện theo đúng cam kết và quy định tại Nghị định này;

b) Chậm nhất trong 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được thông báo, Ủy ban nhân dân nơi tiếp nhận hỗ trợ chủ trì, phối hợp với Ban Vận động cùng cấp (nếu có) hướng dẫn doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức khác có tư cách pháp nhân về phạm vi, đối tượng, mức hỗ trợ, thời gian thực hiện phân phối nguồn đóng góp tự nguyện và tạo điều kiện, đảm bảo an toàn cho hoạt động hỗ trợ; cử lực lượng phối hợp tham gia phân phối nguồn đóng góp tự nguyện khi cần thiết hoặc theo đề nghị của doanh nghiệp, hợp tác xã, các tổ chức khác có tư cách pháp nhân;

c) Doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức khác có tư cách pháp nhân có trách nhiệm thống nhất với tổ chức, cá nhân đóng góp để có phương án phân phối, sử dụng khoản tiền, hiện vật đã vận động, tiếp nhận còn dư hoặc chuyển cho Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp để thực hiện các chính sách an sinh xã hội bảo đảm phù hợp với mục tiêu đã cam kết với tổ chức, cá nhân đóng góp. Việc tiếp tục phân phối, sử dụng để khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố trong nước được thực hiện theo quy định tại Nghị định này.

7. Nguồn đóng góp tự nguyện tiếp nhận được của Ban Vận động các cấp chưa sử dụng hết được sử dụng cho các nhiệm vụ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố của đợt sau. Trường hợp cuối năm tiền đóng góp tự nguyện còn dư được chuyển sang năm sau để tiếp tục thực hiện.”

Dẫn chiếu đến quy định tại khoản 5 Điều 6 và Điều 11 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP quy định như sau:

“Điều 6. Kêu gọi, vận động đóng góp tự nguyện

5. Các doanh nghiệp, hợp tác xã và tổ chức khác có tư cách pháp nhân kêu gọi, vận động các tổ chức, cá nhân đóng góp tự nguyện khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố. Khi thực hiện vận động nguồn đóng góp tự nguyện, các tổ chức có thông báo trên trang thông tin điện tử hoặc các phương tiện thông tin truyền thông cam kết về mục đích, phạm vi, phương thức, hình thức vận động, đối tượng hỗ trợ, thời gian thực hiện hỗ trợ và gửi bằng văn bản đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đặt trụ sở chính theo mẫu Thông báo ban hành kèm theo Nghị định này. Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm lưu trữ để theo dõi và cung cấp thông tin khi có yêu cầu của tổ chức, cá nhân đóng góp hoặc nhận hỗ trợ và cơ quan có thẩm quyền phục vụ công tác hướng dẫn, theo dõi, thanh tra, kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm.”

Và

“Điều 11. Nội dung chi từ nguồn đóng góp tự nguyện

1. Nguồn đóng góp tự nguyện không có điều kiện, địa chỉ cụ thể được chi theo các nội dung sau:

a) Hỗ trợ cho người bị thương nặng, gia đình có người mất tích do thiên tai, dịch bệnh, sự cố; chi phí mai táng cho gia đình có người chết do thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

b) Hỗ trợ lương thực, thực phẩm, nước uống, thuốc chữa bệnh và nhu yếu phẩm thiết yếu khác cho người dân, hộ gia đình bị khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

c) Hỗ trợ hộ gia đình sửa chữa, xây dựng lại nhà ở bị đổ, sập, trôi, cháy hoàn toàn, sửa chữa nhà ở bị hư hỏng nặng; hộ phải di dời nhà ở khẩn cấp do nguy cơ từ thiên tai, sự cố để ổn định đời sống của người dân;

d) Hỗ trợ di chuyển người dân ra khỏi vùng xảy ra thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

đ) Dựng các lán trại tạm thời cho người dân do phải di dời hoặc bị mất nhà ở;

e) Vệ sinh môi trường, phòng chống bệnh truyền nhiễm ở khu vực bị tác động bởi thiên tai, dịch bệnh, sự cố;

g) Hỗ trợ mua sắm trang thiết bị, vật tư y tế, hàng hóa cần thiết để phòng, chống dịch bệnh;

h) Hỗ trợ giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản, vật tư, trang thiết bị, nhiên liệu thiết yếu; công cụ, phương tiện sản xuất bị mất, hư hỏng nặng do thiên tai, sự cố gây ra để phục hồi sản xuất và hỗ trợ cải tạo diện tích đất sản xuất nông nông nghiệp bị xói mòn, bồi lấp;

i) Hỗ trợ sửa chữa, khôi phục công trình phòng, chống thiên tai, giao thông, thông tin, thủy lợi, cấp nước sinh hoạt, điện lực, trường học, cơ sở y tế và công trình hạ tầng thiết yếu khác bị thiệt hại;

k) Hỗ trợ tiền ăn và chi phí phục vụ sinh hoạt cho các đối tượng gặp khó khăn do ảnh hưởng của thiên tai, sự cố; các đối tượng phải áp dụng biện pháp cách ly y tế trong thời gian cách ly y tế; người dân gặp khó khăn do phải thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và các khoản hỗ trợ khác do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định.

2. Sau khi đã ưu tiên sử dụng theo các nội dung chi quy định tại khoản 1 Điều này mà kinh phí vận động đóng góp tự nguyện hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh còn dư, Ủy ban nhân dân thống nhất với Ban Vận động cùng cấp để quyết định thực hiện các chính sách an sinh xã hội tại các địa phương vùng bị thiên tai, dịch bệnh đảm bảo phù hợp với tình hình thực tế của địa phương và mục tiêu của cuộc vận động.

3. Trường hợp khoản đóng góp tự nguyện có địa chỉ cụ thể theo cam kết để sửa chữa, khôi phục, nâng cấp, xây dựng mới công trình hạ tầng thiết yếu và các nội dung khác thì tổ chức, cá nhân đóng góp có trách nhiệm thống nhất với chính quyền địa phương về thiết kế, quy mô, chất lượng, tiến độ sửa chữa, xây dựng công trình và phù hợp với các quy hoạch liên quan theo quy định hiện hành.”

Nghị định số 93/2021/NĐ-CP thiết lập một cơ chế quản lý nguồn đóng góp tự nguyện với yêu cầu rất cao về minh bạch, đúng mục đích và khả năng giải trình. Khi nghiên cứu câu hỏi liệu tiền từ thiện tạm thời chưa sử dụng có thể được mang đi gửi tiết kiệm để sinh lãi hay không, việc đối chiếu Điều 6 và Điều 11 của Nghị định cho thấy pháp luật không chỉ quy định về hoạt động vận động mà còn giới hạn cụ thể phạm vi chi tiêu. Theo đó, mọi tổ chức, cá nhân khi đứng ra kêu gọi đóng góp phải công khai trước cộng đồng toàn bộ mục đích, phương thức vận động và phạm vi hỗ trợ, đồng thời gửi thông báo bằng văn bản cho chính quyền địa phương để theo dõi và phục vụ công tác kiểm tra, giám sát. Sự ràng buộc này cho thấy người vận động không có quyền tự ý thay đổi cách thức sử dụng nguồn tiền vượt ra ngoài phạm vi đã công bố.

Bên cạnh đó, Điều 11 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP quy định một danh mục chi hết sức cụ thể và mang tính liệt kê, bao trùm các hoạt động cứu trợ và phục hồi sau thiên tai, dịch bệnh, sự cố. Danh mục này không đề cập bất kỳ hình thức sử dụng nào khác ngoài hỗ trợ trực tiếp cho người dân hoặc phục vụ hoạt động phòng chống, khắc phục hậu quả. Đây là dấu hiệu pháp lý thể hiện rằng nguồn tiền từ thiện chỉ được phép chuyển hóa thành những khoản chi có tính chất cấp bách, thiết thực và phục vụ trực tiếp cộng đồng. Pháp luật không mở ra bất kỳ khoảng trống nào để người vận động sử dụng tiền vào hoạt động đầu tư sinh lời, dù khoản lãi dự kiến có thể quay lại phục vụ mục tiêu thiện nguyện.

Khi xét tổng thể, tinh thần của Nghị định hướng tới việc bảo đảm sự an toàn tuyệt đối của nguồn đóng góp. Khoản tiền chưa sử dụng chỉ được phép giữ lại cho các đợt hỗ trợ tiếp theo hoặc giải quyết theo cam kết với người đóng góp, hoàn toàn không được phép vận dụng theo cách thức kinh doanh tài chính. Điều này nhằm tránh phát sinh rủi ro, ngăn ngừa xung đột lợi ích và duy trì sự minh bạch trong quản lý nguồn lực ủy thác. Nếu người vận động tự ý gửi tiết kiệm, hành vi này không chỉ vượt quá phạm vi được phép mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị xem là sử dụng sai mục đích hoặc vi phạm cam kết công khai ban đầu, dẫn đến trách nhiệm giải trình trước cộng đồng và cơ quan có thẩm quyền.

Từ việc đối chiếu toàn bộ các quy định có liên quan, có thể khẳng định rằng tiền từ thiện chưa sử dụng không được mang đi gửi tiết kiệm để lấy lãi. Nguồn tiền này là tài sản đóng góp mang tính ủy thác, chỉ được phép chi theo đúng danh mục pháp luật quy định và theo mục đích đã công bố khi vận động. Việc giữ trọn nguyên tắc minh bạch và đúng mục đích không chỉ bảo đảm sự tuân thủ pháp luật mà còn thể hiện trách nhiệm đạo đức đối với cộng đồng – nền tảng quan trọng nhất để gìn giữ lòng tin của xã hội đối với các hoạt động thiện nguyện.

Trân trọng./.