Thông báo rút kinh nghiệm số 31/TB-VC2-V3 ngày 27/4/2020 của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng vụ án kinh doanh thương mại sơ thẩm bị Tòa án cấp phúc thẩm cải sửa nghiêm trọng liên quan đến tranh chấp hợp đồng tín dụng

THÔNG BÁO RÚT KINH NGHIỆM SỐ 31/TB-VC2-V3 NGÀY 27/4/2020 CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN CẤP CAO TẠI ĐÀ NẴNG VỤ ÁN KINH DOANH THƯƠNG MẠI SƠ THẨM BỊ TÒA ÁN CẤP PHÚC THẨM CẢI SỬA NGHIÊM TRỌNG LIÊN QUAN ĐẾN TRANH CHẤP HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG

Nội dung vấn đề cần rút kinh nghiệm:

Tháng 10/2008, Nguyễn Thị Nhạc (lúc này đang là Chủ tịch Hội đồng thành viên, kiêm Giám đốc Công ty TNHH Hiền Nhạc) bị khởi tố điều tra, xét xử về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo Điều 139 Bộ luật Hình sự 1999.

Tại Bản án hình sự phúc thẩm số 16/2010/HSPT ngày 29/11/2010 của Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại Đà Nẵng (nay là TAND cấp cao tại Đà Nẵng) đã tuyên xử Nguyễn Thị Nhạc 12 năm tù, về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Phần dân sự có nội dung tuyên “Hủy hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng 3.851m² đất và tài sản gắn liền với đất tại xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ, Quảng Nam có bên chuyển nhượng là bà Trương Thị Sang và bên nhận chuyển nhượng là ông Lê Hiền Nhất và bà Nguyễn Thị Nhạc đã được công chúng ngày 01/02/2008 vì bà Nhạc đã thực hiện hành vi gian dối để chiếm đoạt 2,939m² đất trong tổng số 3.851 m² đất của bà Sang”.

Trên cơ sở Kháng nghị số 36/2013/KDTM-KN ngày 18/7/2013 của Chánh án TAND tối cao, Hội đồng tái thẩm Tòa kinh tế TAND tối cao xét xử tái thẩm bằng Bản án số 13/2014/KDTM-TT ngày 12/5/2014 quyết định:

Hủy Quyết định CNTTĐS số 32 đối với phần quyết định tài sản bảo đảm cho khoản tiền vay là “thửa đất 321, tờ bản đồ số 22, xã Tam Phú, Tam Kỳ thuộc quyền sử dụng của bà Nguyễn Thị Nhạc và ông Lê Hiền Nhất theo Hợp đồng thế chấp tài sản có bên thứ ba số 017C/2008/TC ngày 19/3/2008”.

Như vậy, tài sản đảm bảo là Giấy CNQSD đất số AL 846112 của hộ bà Sang, theo hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng 3.851m² đất và tài sản gắn liền với đất tại xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ mà Ngân hàng TMCP Việt Á đã nhận thế chấp không còn giá trị pháp lý là tài sản bảo đảm. Ngân hàng phải có nghĩa vụ trả lại Giấy CNQSD đất số AL 846112 cho bên thế chấp trái pháp luật.

Đối với giao dịch dân sự giữa bà Trương Thị Sang với vợ chồng ông Lê Hiền Nhất và bà Nguyễn Thị Nhạc liên quan đến thỏa thuận vào tháng 02/2008 chuyển nhượng 912m²/3.851m² đất, thửa đất 321, tờ bản đồ số 22 tại Giấy CNQSD đất số AL 846112 chưa thực hiện đúng quy định của pháp luật. Theo quy định của các Điều 108, 109 và Khoản 1, Điều 122 Bộ luật Dân sự 2005 thì tài sản là quyền sử dụng thửa đất thuộc sở hữu của cả hộ bà Sang gồm: Bà Trương Thị Sang, ông Lương Hà Dư, bà Cao Thị Hoàng và 02 con của ông Dư bà Hoàng là Lương Hoàng Nghi và Lương Cao Hậu. Nên việc một mình bà Sang đứng ra thỏa thuận chuyển nhượng cho ông Nhất, bà Nhạc không đủ điều kiện để thực hiện giao dịch đối với bất động sản của hộ gia đình. Đồng thời việc chuyển nhượng chỉ thực hiện thông qua hợp đồng đặt cọc.

Trình tự thủ tục liên quan đến thực hiện chuyển nhượng quyền sử dụng đất chưa thực hiện theo Khoản 1 Điều 127 Luật Đất đai 2003: “Hồ sơ chuyển nhượng quyền sửdụng đất nộp tại văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất; trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất tại nông thôn thì nộp tại Uỷ ban nhân dân xã nơi có đất để chuyển cho văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất....” (Điểm a, b Khoản 2 và Khoản 3 Điều 167 Luật Đất đai 2013 “Nhóm người sử dụng đất gồm hộ gia đình, cá nhân thì có quyền và nghĩa vụ như quyền và nghĩa vụ của hộ gia đình, cá nhân theo quy định của Luật này" “Trường hợp quyền sử dụng đất của nhóm người sử dụng đất không phân chia được theo phần thì ủy quyền cho người đại diện để thực hiện quyền và nghĩa vụ của nhóm người sử dụng đất” và “Hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất, quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất phải được công chúng hoặc chứng thực...”

Đồng thời thỏa thuận việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất 912m² giữa bà Sang với bà Nhạc là có điều kiện phải tách được thừa, nhưng khi làm thủ tục bà Nhạc biết được do quy hoạch đường An Hà - Quảng Phú, thửa đất của bà Sang không cho tách thửa, nhưng với mục đích lừa đảo nên bà Nhạc đã gian dối đối với bà Sang để chiếm đoạt tài sản. Hành vi này của bà Nhạc đã được bản án hình sự tuyên.

Do vậy, giao dịch này là vô hiệu theo quy định tại Điều 127, 132 Bộ luật Dân sự năm 2005, nay là các Điều 122, 127 Bộ luật Dân sự 2015. “... Khi một bên tham gia, giao dịch dân sự do bị lừa dối hoặc bị đe dọa, cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự đó là vô hiệu. Lừa dối trong giao dịch dân sự là hành vi cố ý của một bên hoặc của người thứ ba nhằm làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất của đối tượng hoặc nội dung của giao dịch dân sự nên đã xác lập giao dịch đó...”

Ngoài ra, sau khi tiến hành thẩm định tại chỗ không được, TAND tỉnh Quảng Nam đã yêu cầu Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Quảng Nam xác định phần diện tích 912m² đất và 48% của 912m² bằng 442,3m² đất trong thửa đất hộ bà Sang; Văn phòng đăng ký đất đai tỉnh Quảng Nam nêu rõ “Việc chia tách và xác định diện tích đất chỉ là trên cơ sở Giấy chứng nhận mà không xác định được mốc giới hiện trạng sử dụng đất, vì vậy chưa xác định được hiện trạng sử dụng đất và biến động về ranh giới” và thửa đất hiện nay nằm trong khu quy hoạch của Dự án đường An Hà - Quảng Phú không được tách thửa.

Trong quá trình giải quyết lại vụ kiện, Bà Sang cũng như những thành viên trong hộ gia đình không đồng ý việc thỏa thuận chuyển nhượng đất cho bà Nhạc.

Căn cứ Khoản 2, Điều 131 Bộ luật dân sự 2015 quy định hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu: “Khi giao dịch vô hiệu thì các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Trường hợp không thể hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả”.

Do đó, yêu cầu của Ngân hàng TMCP Việt Á phát mãi tài sản 48% của 912m² đất nằm trong diện tích đất 3.851m² tại thửa đất 321, tờ bản đồ số 22, xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam mà vợ chồng bà Nhạc đã thế chấp tại Ngân hàng là hoàn toàn không có cơ sở chấp nhận.

Lẽ ra, Bản án sơ thẩm phải tuyên không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Ngân hàng về yêu cầu công nhận hợp đồng thế chấp có hiệu lực đối với 912m². Đồng thời dành quyền khởi kiện bằng một vụ án khác giữa ông Lê Hiền Nhất, bà Nguyễn Thị Nhạc với bà Trương Thị Sang về hợp đồng chuyển nhượng bị vô hiệu, để từ đó xác định lỗi các bên đương sự thì mới đúng pháp luật.

Trong quan hệ tranh chấp Tòa án đang thụ lý giải quyết là “Tranh chấp hợp đồng tín dụng” tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm lại giải quyết cả về quan hệ pháp luật về hợp đồng chuyển nhượng QSD đất giữa ông Lê Hiền Nhất, bà Nguyễn Thị Nhạc với bà Trương Thị Sang và tuyên vô hiệu một phần giao dịch là không đúng pháp luật.

Bản án kinh doanh thương mại sơ thẩm số 01/2019/KDTM-ST ngày 20/8/2019 của TAND tỉnh Quảng Nam đã tuyên có nội dung không đúng quy định của pháp luật làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự.

Đây là vụ án hành chính sơ thẩm có vi phạm trong quá trình giải quyết vụ án, bị cấp phúc thẩm cải sửa nghiêm trọng. Quá trình tham gia giải quyết vụ án, Kiểm sát viên VKSND tỉnh Quảng Nam tham gia xét xử ở giai đoạn sơ thẩm, đã phát hiện vi phạm của Tòa án ND tỉnh Quảng Nam, tham mưu kịp thời cho Viện trưởng VKSND tỉnh Quảng Nam kháng nghị phúc thẩm và đã được TAND cấp cao tại Đà Nẵng chấp nhận.

Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng thấy cần thông báo để các Viện kiểm sát địa phương trong khu vực tham khảo, rút kinh nghiệm chung trong công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính./.