Thông báo rút kinh nghiệm số 227/TB-VKSTC ngày 14/11/2023 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong kiểm sát việc áp dụng, thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh

THÔNG BÁO RÚT KINH NGHIỆM SỐ 227/TB-VKSTC NGÀY 14/11/2023 CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO TRONG KIỂM SÁT VIỆC ÁP DỤNG, THI HÀNH BIỆN PHÁP TƯ PHÁP BẮT BUỘC CHỮA BỆNH

Nội dung vấn đề cần rút kinh nghiệm:

1. Kiểm sát việc áp dụng biện pháp tư pháp BBCB

Một số trường hợp VKSND, TAND địa phương ra quyết định áp dụng biện pháp BBCB đối với trường hợp có kết luận giám định xác định đối tượng bị hạn chế khả năng nhận thức và hạn chế khả năng điều khiển hành vi tại thời điểm giám định là chưa thực hiện đúng quy định tại Điều 21, Điều 49 Bộ luật Hình sự và các điều 447, 449, 451, 452 Bộ luật TTHS, như VKSND tỉnh Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ngãi, TPHCM, Lâm Đồng, Kon Tun (huyện Ngọc Hồi), Vụ 1C (nay là Vụ 4), TAND tỉnh Gia Lai. Ví dụ: Triệu Văn Phượng, sinh năm 1982, trú tại Văn Lãng, Lạng Sơn, tại Kết luận giám định pháp y tâm thần số 52/KLGĐ ngày 21/3/2023 của Viện pháp y tâm thần Trung ương kết luận “Trước, trong khi thực hiện hành vi phạm tội và tại thời điểm giám định bị can mắc bệnh rối loạn loạn thần cấp giống phân liệt... Tại thời điểm giám định bệnh ở giai đoạn ổn định. Bị can đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi”, nhưng VKSND Lạng Sơn vẫn ra quyết định áp dụng biện pháp BBCB hoặc Huỳnh Văn Thật, sinh năm 1993, trú tại thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai, phạm tội “Giết người", kết luận giám định pháp y tâm thần “hạn chế khả năng nhận thức và điều khiển hành vi” nhưng Tòa án nhân dân tỉnh Gia Lai vẫn ra Quyết định áp dụng biện pháp BBCB số 01/2020/QĐ-CA ngày 14/11/2020 là chưa đúng quy định của pháp luật.

Có nhiều trường hợp VKSND hoặc Tòa án chỉ định cơ sở chữa bệnh không thuộc thẩm quyền, vi phạm quy định tại Điều 14 Nghị định số 64/2011/NĐ-CP ngày 28/7/2011 của Chính phủ như Gia Lai, Hà Tĩnh, Lâm Đồng, Quảng Ngãi, Đà Năng, Kon Tum, ví dụ: Trường hợp Lê Xuân Giáp, sinh năm 1984, trú tại tổ 2 thị trấn Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh, phạm tội: “Tàng trữ, sử dụng trái phép vũ khí quân dụng, đe dọa giết người". Quyết định BBCB số 01 ngày 19/01/2023 của VKSND tỉnh Hà Tĩnh chỉ định cơ sở chữa bệnh là Phân viện pháp y tâm thần Bắc miền trung trong khi đơn vị này không có thẩm quyền điều trị người bị BBCB theo Nghị định số 64/2011/NĐ-CP.

2. Kiểm sát việc đưa người vào cơ sở chữa bệnh bắt buộc

Việc đưa người vào cơ sở BBCB chưa được kiểm sát chặt chẽ, dẫn đến có trường hợp cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp BBCB chậm đưa người vào cơ sở BBCB xảy ra tại một số địa phương nhưng chưa được phát hiện để yêu cầu khắc phục. Ví dụ: Phùng Đình Tôn, sinh năm 1981, phạm tội “Gây rối trật tự công cộng”, có Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp BBCB số 01/QĐ-VKSTT ngày 17/3/2023 của VKSND huyện Thanh Trì, Hà Nội nhưng đến 05/5/2023 cơ quan có thẩm quyền mới đưa Tôn vào Viện pháp y tâm thần Trung ương điều trị.

Đáng lưu ý, tại một số địa phương Thanh Hóa, Hà Nội, Sơn La, Phú Yên, Quảng Ngãi (có danh sách cụ thể kèm theo) ra quyết định áp dụng biện pháp BBCB nhưng nhiều năm qua không đưa đối tượng vào cơ sở chữa bệnh bắt buộc, Ví dụ: Nguyễn Thị Hương, sinh năm 1987, trú tại huyện Quảng Xương tỉnh Thanh Hóa, bị áp dụng biện pháp BBCB theo quyết định số 04/QĐ-VKS-P2 ngày 15/7/2020 của VKSND tỉnh Thanh Hóa hoặc Trần Văn Quang, sinh năm 1998, trú tại thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, bị áp dụng biện pháp BBCB theo quyết định số 01 ngày 04/3/2019 của VKSND thị xã Sông Cầu, đến nay hơn 3, 4 năm nhưng cả hai trường hợp trên vẫn chưa được đưa vào cơ sở BBСB.

3. Kiểm sát việc ra quyết định đình chỉ thi hành biện pháp BBCB

- Có trường hợp cơ sở chữa bệnh giao người đang BBCB cho cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp BBCB khi chưa có quyết định đình chỉ thi hành biện pháp tư pháp BBCB. Cụ thể: Đinh Công Huy, sinh năm 1995, trú tại Tu Vũ, Thanh Thủy, Phú Thọ, bị tuyên phạt 25 tháng tù về tội “Gây rối trật tự công cộng; Cưỡng đoạt tài sản”. Ngày 18/3/2021, Bệnh viện tâm thần Trung ương 1 tiếp nhận Đinh Công Huy đến điều trị BBCB theo Quyết định số 01/2021/QĐ-TA ngày 09/3/2021 của TAND huyện Thanh Thủy, Phú Thọ.

Ngày 21/4/2023, Bệnh viện tâm thần Trung ương 1 có Công văn số 64/BVTTTW-KHTH gửi Cơ quan thi hành án hình sự Công an huyện Thanh Thủy và Tòa án nhân dân huyện Thanh Thủy về việc Đinh Công Huy ở giai đoạn khỏi bệnh, đề nghị trưng cầu giám định sau điều trị BBCB đối với Huy. Ngày 16/5/2023, TAND huyện Thanh Thủy ra thông báo với nội dung: "... thời gian người bị kết án Đinh Công Huy áp dụng biện pháp tư pháp BBCB kể từ ngày 18/3/2021 đến ngày 14/4/2023 là 25 (hai mươi lăm) tháng... bằng thời gian người bị kết án phải đi chấp hành án... Thời gian áp dụng biện pháp tư pháp BBCB theo quyết định số 01/2021/QĐ-TA ngày 09/3/2021 của TAND huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ đối với người bị kết án Đinh Công Huy đã kết thúc. Việc tiếp tục chữa bệnh tại Bệnh viện tâm thần trung ương 1 hay ra viện để điều trị ở nơi khác là việc thỏa thuận giữa gia đình người bệnh với Bệnh viện tâm thần Trung ương 1". Ngày 22/5/2023, Bệnh viện tâm thần trung ương 1 đã giao Đinh Công Huy cho Cơ quan thi hành án hình sự Công an huyện Thanh Thủy, Phú Thọ.

Cơ quan ra quyết định BBCB không yêu cầu giám định về tình trạng bệnh của người bị BBCB đã khỏi bệnh để ra quyết định đình chỉ biện pháp BBCB: Đối với Đinh Công Huy (như đã nêu trên), việc không yêu cầu Hội đồng giám định y khoa tiến hành giám định về tình trạng bệnh của Đinh Công Huy sau thời gian điều trị để đề nghị ra quyết định đình chỉ biện pháp BBCB hoặc Nguyễn Huy Ngọc bị BBCB theo quyết định số 01/QĐ-VKS-TH ngày 21/12/2022 của VKSND huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa, khi nhận được thông báo số 31/BVTTTW-KHTH ngày 13/3/2023 của Bệnh viện tâm thần Trung ương 1 về việc Ngọc đang ở giai đoạn khỏi bệnh, VKSND huyện Thiệu Hóa đã căn cứ vào công văn đề ra quyết định đình chỉ thi hành biện pháp BBCB mà không yêu cầu giám định về tình trạng bệnh của người bị BBCB sau điều trị.

Cá biệt có trường hợp người bị BBCB đã khỏi bệnh (bỏ trốn), nhưng VKSND không ra quyết định đình chỉ biện pháp BBCB. Cụ thể, Nguyễn Văn Hải, sinh năm 1984, ở xóm 21, xã Nghi Phong, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, phạm các tội "Cướp tài sản, Cưỡng đoạt tài sản, Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản”. Ngày 24/7/2017, VKSND tỉnh Nghệ An quyết định áp dụng biện pháp BBCB đối với Hải; ngày 05/12/2022, Viện Pháp y tâm thần trung ương có công văn thông báo Nguyễn Văn Hải đã ổn định, không cần áp dụng biện pháp BBCB, đề nghị làm thủ tục trưng cầu giảm định; ngày 28/12/2022, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Nghệ An quyết định trưng cầu giám định; ngày 06/01/2023, Viện pháp y có Kết luận giám định số 01/KLGDSKTT-SBBCB xác định Nguyễn Văn Hải ở giai đoạn khỏi bệnh, đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi và đề nghị ra quyết định đình chỉ việc thi hành biện pháp BBCB.

Ngày 16/01/2023, Nguyễn Văn Hải trốn viện. Đến nay, VKSND tỉnh Nghệ An vẫn chưa thông báo cho Viện pháp y tâm thần việc ra quyết định đình chỉ việc thi hành biện pháp BBCB đối với Nguyễn Văn Hải. Như vậy là chưa thực hiện đúng quy định tại Điều 139 Luật Thi hành án hình sự. Ngoài ra, có đơn vị không ra quyết định trưng cầu giám định mà chỉ ban hành công văn yêu cầu giám định là trái quy định tại Điều 21 Luật Giám định tư pháp. Ví dụ: Cơ quan Cảnh sát điều tra công an huyện Tân Lạc, tỉnh Hoà Bình chỉ ra Công văn số 99 ngày 10/5/2023 để trưng cầu giám định pháp y tâm thần sau điều trị đối với Đinh Công Quê, sinh năm 1989, ở Tân Lạc, Hoà Bình, khởi tổ về tội “Chống người thi hành công vụ”.

4. Công tác phối hợp trong thi hành biện pháp BBCB

Có 06 bệnh nhân đã có kết quả giám định sau điều trị là ổn định, Viện Pháp y Tâm thần Trung ương Biên Hòa đã gửi kết quả giảm định đến VKSND và cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp BBCB nhưng chưa nhận được quyết định đình chỉ áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnhvà bàn giao đối tượng theo quy định. Có 12 trường hợp bệnh nhân điều trị đã ổn định, Viện Pháp y Tâm thần Trung ương Biên Hòa đã nhiều lần thông báo nhưng cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh chưa có văn bản yêu cầu giám định tình trạng bệnh sau điều trị và cũng chưa được VKSND địa phươngkiểm sát chặt chẽ để yêu cầu hoặc thực hiện việc trưng cầu giám định².

5. Việc thực hiện chế độ thông tin, báo cáo

VKSND các cấp đã cơ bản chấp hành chế độ thông tin báo cáo theo Quy chế về chế độ thông tin báo cáo và quản lý công tác trong ngành Kiểm sát nhân dân ban hành theo Quyết định số 279/QĐ-VKSTC ngày 01/8/2017 (Quy chế 279). Tuy nhiên vẫn còn một số địa phương chưa thực hiện nghiêm theo tinh thần Chỉ thị và Kế hoạch số 100/KH-VKSTC ngày 25/8/2021 triển khai Chỉ thị số 06/2021/CT-VKSTC ngày 28/6/2021 của Viện trưởng VKSND tối cao về “Tăng cường trách nhiệm, hiệu quả thực hành quyền công tố, kiểm sát việc áp dụng và thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự” và Công văn số 5458/VKSTC-V8 của VKSND tối cao (Vụ 8) ngày 30/11/2020 trong việc rà soát, xử lý các trường hợp đưa người bị BBCB vào cơ sở BBCB.

6. Nguyên nhân của tồn tại, hạn chế

Nguyên nhân khách quan: Quy định của pháp luật về BBCB không còn phù hợp, chưa kịp thời sửa đổi, còn vướng mắc dẫn đến nhận thức và tổ chức thực hiện chưa thống nhất.

Nguyên nhân chủ quan: Nhận thức của một số cán bộ, Kiểm sát viên, lãnh đạo VKSND các cấp về áp dụng, thi hành biện pháp tư pháp BBCB và nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của VKSND trong hoạt động này chưa đẩy đủ, còn coi nhẹ; một bộ phận công chức chưa nêu cao tinh thần trách nhiệm trong thi hành nhiệm vụ.

Một số công chức, Kiểm sát viên chưa thực sự chủ động trong việc nghiên cứu, năm vững các quy định của pháp luật, không kịp thời nhận diện, phát hiện các vi phạm nên trong thực thi nhiệm vụ còn có những hạn chế nhất định. Công tác phối hợp trong Ngành, phối hợp giữa VKSND, TAND, Công an và cơ sở điều trị có lúc, có việc còn chưa chặt chẽ, chưa kịp thời.

MỘT SỐ YÊU CẦU

Để thực hiện tốt công tác kiểm sát việc áp dụng biện pháp tư pháp BBCB, VKSND tối cao (Vụ 8) yêu cầu Viện trưởng VKSND cấp tỉnh thực hiện một số yêu câu sau:

1. Tiếp tục thực hiện nghiêm Chỉ thị số 06/CT-VKSTC ngày 28/6/2021 của Viện trưởng VKSND tối cao về “Tăng cường trách nhiệm, hiệu quả thực hành quyền công tố, kiểm sát việc áp dụng và thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự”. Tổng hợp, đánh giá kết quả thực hiện Chỉ thị số 06/2021/CT-VKSTC ngày 28/6/2021 theo Kế hoạch số 100/KH-VKSTC ngày 25/8/2021 của Viện trưởng VKSND tối cao và báo cáo về VKSND tối cao (Vụ 8) trước ngày 30/11/2023.

2. Kiểm sát chặt chẽ việc ra quyết định áp dụng biện pháp BBCB; đồng thời tiến hành rà soát và chỉ đạo VKS cấp dưới tiến hành rà soát, kịp thời phát hiện những trường hợp áp dụng biện pháp BBCB không đúng quy định của pháp luật để hủy bỏ hoặc kháng nghị, kiến nghị yêu cầu Tòa án hủy bỏ theo quy định của pháp luật. Xác định rõ trách nhiệm của tập thể, cá nhân để xảy ra vi phạm, nghiêm khắc kiểm điểm, chấn chỉnh khắc phục.

3. Kiểm sát chặt chẽ việc chỉ định cơ sở chữa bệnh. Rà soát những trường hợp đã có quyết định áp dụng biện pháp BBCB nhưng chưa được đưa vào cơ sở BBCB, để yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tổ chức thực hiện quyết định áp dụng biện pháp BBCВ.

4. Kiểm sát chặt chẽ về trình tự, thủ tục, điều kiện; việc giao nhận người được đình chỉ thi hành biện pháp BBCB đảm bảo đúng quy định pháp luật. Tăng cường công tác phối hợp trong tổ chức thi hành quyết định áp dụng biện pháp tư pháp BBCB, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người bị BBCB.

5. Thực hiện nghiêm việc báo cáo định kỳ, đột xuất về áp dụng, thi hành biện pháp BBCB theo yêu cầu tại Công văn số 5458/VKSTC-V8 ngày 30/11/2020 của VKSND tối cao trong việc rà soát, xử lý các trường hợp đưa người bị BBCB vào cơ sở BBCB và báo cáo về VKSND tối cao (Vụ 8) để theo dõi, chỉ đạo, kiểm sát việc thi hành biện pháp BBCB./.